De logica achter steeds strenger migratiebeleid — en waarom die faalt

Europa blijft haar migratiebeleid verstrengen, een denkfout volgens politiek econoom Hielke Van Doorslaer. ”Je kan migratie wel wegwensen en wegdenken maar daarmee verdwijnt de demografische en economische afhankelijkheid niet. Een beleid dat weinig oplost en veel kost, graaft zichzelf onder.” 

Hielke, wat loopt er vandaag mis?

“Het vertrekpunt klopt niet. Migratie wordt voorgesteld als iets dat we maximaal moeten beperken, terwijl we er net economisch en demografisch afhankelijk van zijn. Overheden proberen elkaar vandaag te overtroeven met het ‘strengste asiel- en migratiebeleid ooit’, terwijl de eigen economie en arbeidsmarkt net in toenemende mate afhankelijk is van nieuwkomers. Dat is de migratieparadox: migranten zijn vandaag politiek ongewenst, maar feitelijk onmisbaar.”  

Hoe vertaalt zich dat in beleid?

“A zeggen, maar B doen. Je belooft minder migratie, maar je economie vraagt die migratie net. Dat leidt tot inconsistent beleid. Concreet zie je dat vooral bij het onderscheid tussen asiel en arbeid: de asielinstroom wordt zo hard mogelijk ingeperkt, terwijl er tegelijk actief mensen worden aangetrokken via arbeidsmigratie omdat de economie nou eenmaal extra werkende handen nodig heeft. Je krijgt een schizofreen systeem: de voordeur gaat dicht, maar tegelijkertijd wordt de achterdeur opengezet.”  

Toch wordt migratie vooral als kost gezien. Waarom is dat narratief zo dominant?

“We staren ons collectief blind op de erg zichtbare kosten, zoals opvang, maar vergeten de bredere economische impact. Migranten werken, consumeren en verhogen de economische dynamiek. Hun aanwezigheid maakt de bevolking ook gemiddeld jonger en verhoogt de algemene productiviteit. Die effecten zijn minder direct zichtbaar, maar ze zijn er wel.  

Het narratief dat migratie veel kost, domineert ook omdat negatieve boodschappen nu eenmaal eenvoudiger zijn. ‘Migratie kost geld’ is een duidelijke slogan. De realiteit is complexer. Feitelijke nuances verdwijnen steeds vaker in een debat dat almaar meer een perceptiestrijd wordt.  

Veel politici zeggen dat ze inspelen op wat kiezers vragen.

“Dat is net het probleem. Er wordt ingespeeld op percepties zonder de consequenties te benoemen. Je kan minder migratie willen — dat is op zich een legitieme politieke keuze — maar dan moet je ook eerlijk zeggen wat dat betekent: langer werken, meer druk op arbeid en minder flexibiliteit in de economie. Dat debat wordt vandaag niet gevoerd.”  

U noemt dat ‘expressief beleid’. Wat bedoelt u daarmee?

“Een beleid dat niet in de eerste plaats gericht is op oplossingen, maar op uitstraling. Het moet vooral tonen dat je streng bent. Het wordt een soort verbale wedstrijd: wie is het strengst. Maar dat is een race naar de bodem.  

Dat zie je bijvoorbeeld wanneer opvang wordt uitbesteed aan derde landen. Dan geef je geld aan landen als Tunesië of Turkije om migranten daar te houden. Dat wordt verkocht als daadkrachtig en streng beleid, maar in de praktijk los je het probleem niet op — je verschuift het gewoon.  

Bovendien is het vaak duurder. Je voedt eerst het idee dat migratie een kostenpost is, en vervolgens voer je een beleid dat de kosten alleen maar opdrijft. Vaak werken die akkoorden ook niet goed, omdat die landen zelf weinig belang hebben om mensen effectief terug te nemen. Dan creëer je ‘vergeetputten’ in plaats van oplossingen.”  

Wat zijn de gevolgen daarvan?

“Je komt in een pervers systeem terecht dat telkens maar verstrengt. Want als de cijfers niet dalen zoals beloofd, is de reflex: nog harder ingrijpen. Zo beland je in een hellend vlak waarin je jezelf vastzet in je eigen, strenge retoriek.”  

Kan het ook anders?

“Ja, maar dan moet je vertrekken van een andere premisse. Niet langer ‘hoe beperken we migratie’, maar ‘hoe organiseren we het zo goed mogelijk’. Dat zie je bijvoorbeeld in Spanje.  

Daar erkent men dat migratie nodig is, zowel economisch als demografisch, en probeert men die zo pragmatisch mogelijk te organiseren. Dat betekent onder meer sneller integreren op de arbeidsmarkt, het uitbreiden van legale migratieroutes en mensen die al werken ook regulariseren.  

Dat is niet alleen menselijker, maar ook rationeler. Je haalt mensen uit het informele circuit, geeft ze rechten en tegelijk levert dat ook meer op voor de samenleving.”  

Wat moet er volgens u concreet veranderen?

“Op zeer korte termijn: stop met het afbouwen van opvangcapaciteit. Dat creëert alleen de volgende zogenaamde “crisis” (die telkens grotendeels zelf-gefabriceerd is).  

Maar fundamenteler moet het uitgangspunt veranderen. We moeten af van ‘minder migratie’ als doel op zich en terug naar de vraag: welk samenlevingsmodel willen we, en hoe passen migratie en mensen daarin?” 

Mist u menselijkheid in het debat?

“Zeker. De verstrengingen treffen vooral een kleine groep van de meest kwetsbaren, vooral asielzoekers. Die worden vandaag vaak gereduceerd tot cijfers of problemen, terwijl het over mensen gaat.”  

Toch vertrekt u zelf vanuit een economische invalshoek. Waarom?

“Omdat het humanitaire argument helaas weinig impact meer heeft. Dat is op zich al veelzeggend. Tegelijk is het nodig om de gehanteerde economische argumenten te ontkrachten, want veel van wat vandaag over migratie wordt gezegd, is macro-economisch éénzijdig en kortzichtig.  

Het wrange is dat je vandaag vaak economische logica nodig hebt om opnieuw ruimte te maken voor dat menselijke perspectief.”  

Hoe ziet u de toekomst van het migratiedebat?

“De grote uitdaging zal niet zijn om migratie te beperken, maar om voldoende mensen aan te trekken. Door vergrijzing zullen steeds meer landen extra werkende handen nodig hebben.  

Migratie verdwijnt niet met een vingerknip. De vraag is niet of we het willen, maar hoe we het optimaal organiseren.”  

Hoe zijn we terechtgekomen in dit migratiedebat dat tegelijk afhankelijk is van migratie maar het voortdurend probeert terug te dringen?

Op 18 juni gaat Hielke Van Doorslaer dieper in op de mechanismen achter het huidige migratiebeleid, de impact van vergrijzing en arbeidsmarktkrapte, en de vraag waarom strengere maatregelen de problemen vaak net versterken. 

Inschrijving kan via: https://www.wereldvluchtelingendag.be/demigratieparadox